در نشست نقد كتاب «ادبيات چيست؟» عنوان شد: انتشار كتاب سارتر در ايران يك راه تنفس عرضه كرد

نشست نقد و بررسي كتاب «ادبيات چيست؟» نوشته‌ي ژان پل سارتر عصر روز گذشته (سه‌شنبه، 15 دي‌ماه) در شهر كتاب مركزي برگزار شد.

به گزارش خبرنگار بخش كتاب خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، ابوالحسن نجفي - مترجم كتاب - در اين نشست، با اشاره به اين موضوع كه سارتر در اين كتاب به انگيزه‌ي انسان براي نوشتن مي‌پردازد، گفت: او معتقد است كه مهم‌ترين انگيزه براي خلق اثر، بخشش به ديگران است. كسي براي خودش نمي‌نويسد؛ اگر ديگران نبودند، كسي به دنبال نوشتن شعر، ساختن مجسمه و خلق اثر هنري نبود.

او افزود: به عقيده‌ي سارتر، وقتي كسي يك چيز زيبا آفريد و آن را عرضه كرد، چيزي در جهان ما تغيير مي‌كند. به اين معنا با خلق هر اثر هنري و ادبي، چيز زيبايي به جهان ما اضافه مي‌شود.

ضياء موحد - شاعر و پژوهشگر فلسفه - نيز به چارچوب فلسفي سارتر پرداخت و گفت: فلسفه‌ي سارتر با كتاب «ادبيات چيست؟» ارتباط نزديكي دارد؛ اين‌كه تكيه‌ بر آزادي و تعهد نويسنده از كجا مي‌آيد و بر اساس چه بنيادي است.

او در ادامه افزود: آباي اصلي اگزيستانسياليسم نيچه و كي‌يركگارد و راسل هستند؛ اما اگزيستانسياليسم به نام سارتر معروف شده است و با نام سارتر گره خورده و از آن‌جايي كه به مسائل ملموس و جزيي مي‌پردازد، شكل ادبي دارد و با ادبيات و علوم انساني و حتا سياست ارتباط نزديكي دارد؛ بنابراين سارتر هم فيلسوفي است كه نظام فلسفي منسجمي دارد و هم هنرمند و نويسنده‌ي بزرگي است. اين‌كه چگونه فيلسوف مي‌تواند هنرمند بزرگي باشد، مسأله‌اي است كه توضيح آن چندان مشكل نيست.

اين نويسنده درباره‌ي اساس فلسفه‌ي سارتر گفت: سارتر با آشنا شدن با فنومولوژي هوسرل به فلسفه علاقه‌مند شد و به دنبال فلسفه رفت.

موحد اساس پديدارشناسي هوسرل را بر حيث التفاطي دانست و گفت: اين به اين معناست كه آگاهي به معناي آگاهي از چيزي است كه به اين مي‌گويند موضوع آگاهي و ما از چيزي كه آگاهي داريم، آگاهي به پديدارهاست. آگاهي وارد ذهن مي‌شود و پديده‌ي‌ خارج از ذهن در پرانتز گذاشته مي‌شود و به پديده‌ي در ذهن تأمل مي‌كنيم؛ بنابراين آگاهي افراد با هم تفاوت مي‌كند و به نوعي شخصي است و آن قسمتي از آگاهي را كه در اشتراك مي‌گذاريم، به يك قسمت از خود ما مربوط مي‌شود كه بين‌الاذهاني است و حالت عيني دارد.

او ادامه داد: اما سارتر با نظر هوسرل مخالفت مي‌كند و معتقد است كه بحثش با متافيزيك كاري ندارد و آنتولوژي و يا موجودشناسي است كه معتقدم واژه‌ي هستان‌شناسي را مي‌توان براي آن گذاشت.

حسين معصومي همداني نيز در سخناني گفت: اين كتاب اكنون در زمان خواندن كمي از خواننده دور است و اين شايد مربوط مي‌شود به دوران شصت‌ساله‌اي كه از زمان تأليف آن مي‌گذرد.

اين پژوهشگر و نويسنده درباره‌ي زمان تأليف اين كتاب، گفت: سال 1947 زماني است كه دو سال از آزادي فرانسه مي‌گذرد و دوران اشغال آلمان يك شكاف بزرگ ميان روشنفكران و نويسندگان فرانسه ايجاد كرده است. گروهي از اين نويسندگان فاشيسم را طلبيده بودند، عده‌اي هم به نهضت مقاومت پيوسته بودند، برخي اين دوران را به نوشته‌هاي خود راه نداده بودند و گروهي هم از نوشته‌هاي خود، حربه‌اي براي مبارزه با اشغال‌گران ساخته بودند.

معصومي درباره‌ي فرانسه‌ي سال 1947 گفت: در اين زمان فرانسه كشوري بود با حزب كمونيست قوي. اصولا در اين زمان حزب كمونيست شاعران و نويسندگان زيادي دارد و در آن زمان كمونيست نبودن خلاف جريان حركت كردن بوده و اين افراد به يك مفهوم تعهد اجتماعي هنر و ادبيات معتقد بودند.

اين منتقد معتقد است كه كتاب «ادبيات چيست؟» در فضايي چپ نوشته شده و نوعي از تعهدي كه در اين كتاب عرضه شده، چيز جديدي است. اين‌كه اين تعهد شامل چه كساني مي‌شود، هم چيز تازه‌اي است. اما اين احساس كه نويسنده تعهد اجتماعي، سياسي و طبقاتي دارد، در آن زمان احساس عمومي بوده است و در واقع سارتر سعي مي‌كند توضيح بدهد منظورش از اين تعهد اجتماعي چيست و چه فرق‌هايي با آن نوع تعهدي كه نويسندگان كمونيست از آن صحبت مي‌كرده‌اند، دارد.

معصومي همداني اذعان كرد كه در زندگي خود سارتر، اين كتاب در زمان حساسي نوشته شده است؛ زماني كه سارتر به عنوان نويسنده‌ي «وجود و عدم» و رمان «تهوع»، داشت اگزيستانسياليسم خود را به هگليانيسم و از طريق هگل به ماركس پيوند مي‌زد و هنوز به اين نتيجه نرسيده بود كه اگزيستانسياليسم از فروع ماركسيسم است.

او همچنين افزود: زماني كه اين كتاب به فارسي ترجمه شد، درباره‌ي نقش اجتماعي هنر در ايران يكي دو كتاب به فارسي بيش‌تر نبود و فضا هم به طور كلي چپ بود؛ بنابراين اين كتاب به يك نياز پاسخ داد. براي كساني كه داشتند از آن صورت بسيار مبتذل رئاليسم سوسياليستي كه بسياري از نويسندگان و هنرمندان تبليغش مي‌كردند، خسته مي‌شدند، اين كتاب يك راه تنفس عرضه كرد كه نويسنده مي‌تواند متعهد باشد بدون اين‌كه به آن نسخه‌هايي كه از شوروي صادر مي‌شد، پايبند باشد.

معصومي همداني كتاب «ادبيات چيست؟» را در آن زمان بسيار تأمل‌برانگيز دانست و گفت: اين كتاب در اين زمان كه ويرايش جديد شده است، بايد بيش‌تر تأمل‌برانگيز باشد؛ به اين دليل كه فضاي فكري نسبت به فرانسه‌ي 1947 و ايران 1348 بسيار تغيير كرده و اين تغيير بسيار بنيادي است. آن نوع آرايش نيروهاي اجتماعي كه در آن سال‌ها وجود داشت، به هم خورده است.

علي‌اصغر محمدخاني - معاون فرهنگي شهر كتاب - هم در اين نشست با اشاره به اين موضوع كه 60 سال از تأليف اين كتاب و 40 سال از ترجمه‌ي آن در ايران مي‌گذرد، گفت: اين جلسه به بهانه‌ي ويراست و چاپ جديد اين كتاب توسط انتشارات نيلوفر تشكيل شده است.

او با اشاره به فصل‌هاي اين كتاب با عنوان‌هاي «نوشتن چيست؟»، «نوشتن براي چيست؟» و «نوشتن براي كيست؟»، گفت: اين كتاب مجموعه مقالاتي بوده كه سارتر در مجله‌ي «دوران جديد» منتشر مي‌كرده كه بعد به صورت كتاب «ادبيات چيست؟» درآمده است. سارتر در اين مقالات از ادبيات منسوخ خواسته است تا از برج عاج خويش بيرون بيايد و به زندگي معاصر بپردازد.

او همچنين متذكر شد كه ما در اين كتاب، تحليل سارتر را از ادبيات قرن هفدهم، هجدهم و نوزدهم فرانسه مي‌بينيم و اين‌كه به عقيده‌ي سارتر، قرن هجدهم در ادبيات فرانسه، برجسته و يگانه و بهشت گم‌شده‌ي نويسندگان فرانسه است.

محمدخاني سپس به طرح ادبيات متعهد در اين كتاب اشاره كرد و گفت: سارتر با مطرح كردن بحث هنر براي هنر، به الزام اخلاقي نويسندگان و موضع‌گيري عليه بي‌عدالتي پرداخته است.

معاون فرهنگي شهر كتاب نكته‌ي بسيار اساسي و بحث‌برانگيز اين كتاب را تفاوتي دانست كه سارتر ميان شعر و نثر و بعد ميان موسيقي و نقاشي و شعر در كنار هم و در مقايسه با نثر قائل مي‌شود و گفت: سارتر نثر را داراي وظيفه‌ي مهمي مي‌داند و اعتقاد دارد كه نثر از تفكر منطقي ناشي مي‌شود و طبعا از جنس دلالت است؛ اما شعر اين‌گونه نيست و بنابراين نثر بايد متعهد باشد و شعر اين الزام را ندارد. سارتر در جايي از كتاب اشاره مي‌كند كه شعر در اصل اسطوره‌ي انسان را مي‌سازد و نثرنويس چهره‌ي او را مي‌سازد. او شعر را به رقص كردن و نثر را به راه رفتن تشبيه مي‌كند. رقص به هدف نياز ندارد؛ اما نوشتن مانند راه رفتن است و نياز دارد تا هدفي براي آن تعيين شود.

محمدخاني همچنين با اشاره به پنج‌ساله شدن سلسله نشست‌هاي شهر كتاب گفت: در اين پنج سال، 500 جلسه با عنوان‌ها و موضوعات مختلف برگزار شده است.

او همچنين به برگزاري كارگاه‌ها و دوره‌هاي آموزشي در شهر كتاب مركزي اشاره كرد و گفت: اين دوره‌ها در موضوعاتي چون نقد ادبي، داستان كوتاه، ترجمه، آيين نگارش، نشانه‌شناسي، رمان، فلسفه‌ي رمان، فيلم كوتاه، روايت‌شناسي، حافظ‌شناسي و موضوعات ديگر بوده است.

كتاب «ادبيات چيست؟» نوشته‌ي ژان پل سارتر است كه در سال 1947 نوشته و در سال 1348 توسط ابوالحسن نجفي و مرحوم مصطفي رحيمي ترجمه شده است. ويراست جديد اين كتاب به تازگي به چاپ رسيده است.